Informacje og�lne o rodzinie Sphingidae

Zawisaki należą do najlepiej poznanych pod względem faunistycznym rodzin motyli nocnych. W faunie światowej reprezentowane są przez około 1050 gatunk�w rozmieszczonych gł�wnie w strefach klimatu tropikalnego i subtropikalnego. W Europie spotykanych jest 30 gatunk�w, z nich 20 złowiono w Polsce. Sphingidae stanowią zwartą pod względem morfologicznym grupę, wyraźnie wyodrębnioną od innych motyli. Najbliższe związki pokrewieństwa łączą je z rodziną Notodontidae, do przedstawicieli kt�rej pewne gatunki są zresztą zewnętrznie podobne.

Ciało w stosunku do skrzydeł duże, charakteryzuje się doskonałymi warunkami aerodynamicznymi, kt�re umożliwiają zawisakom osiąganie dużych prędkości lotu, nawet ponad 50 km na godzinę.

Rozmiary motyli wahają się w dużych granicach, od form małych o rozpiętości skrzydeł 25 mm, do bardzo dużych osiągających rozpiętość skrzydeł 240 mm. Do tej rodziny należy też największy motyl spotykany w Polsce - zmierzchnica trupia gł�wka - Acherontia atropos  o rozpiętości skrzydeł dochodzącej do 124 mm.

Głowa na og�ł duża. Oczy duże, w zarysie okrągłe, nagie, silnie wypukłe. Przyoczek brak. Czułki u większości gatunk�w w części wierzchołkowej lekko buławkowato zgrubiałe, sam zaś wierzchołek haczykowato zakończony. Samce niekt�rych gatunk�w mają czułki kr�tko grzebykowate. Ssawka rozwinięta w r�żnym stopniu, u niekt�rych gatunk�w tropikalnych osiąga nawet 250 mm długości, podczas gdy u innych jest zredukowana do dw�ch niewielkich guzk�w. Głaszczek wargowy szeroki, tr�jczłonowy, człon wierzchołkowy bardzo drobny. Głaszczek szczękowy silnie zredukowany, jednoczłonowy, zachowuje się w formie małego owalnego wyrostka. Tuł�w silnie zbudowany. Patagia wyraźne. Tegule duże, ich dystalny koniec zaostrzony. Skrzydła przednie wydłużone, skrzydła tylne znacznie mniejsze niż przednie. Zewnętrzny brzeg skrzydeł mocno ukośny względem tylnego brzegu, może być gładki lub rozmaicie wycinany.

Użyłkowanie skrzydeł stosunkowo jednorodne (rys. 1-4). Kom�rka środkowa (M) zamknięta. W przednim skrzydle pnie żyłki kostalnej (c), subkostalnej (sc) oraz czterech pierwszych żyłek radialnych (r1 r2 + 3, r4) przebiegają blisko siebie tworząc listwę wzmacniającą przedni brzeg skrzydła. Żyłki r4 i  r 5 na wsp�lnym trzonku. Żyłki medialne (m1 - m3) przebiegają oddzielnie, niekiedy jednak żyłka m1 wychodzi z jednego punktu lub jest na kr�tkim wsp�lnym trzonku z pniem żyłek r3 + r4. Żyłki kubitalne cu1 , cu2) przebiegają oddzielnie. Żyłka postkubitalna słabo wykształcona lub brak jej w og�le. Żyłki analne (a1 , a2) w części dystalnej zlane, przy nasadzie skrzydła tworzą niewielkie rozwidlenie. W skrzydle tylnym żyłka subkostalno-radialna (sc + r1 ) dochodzi do okolicy wierzchołka skrzydła. W pobliżu nasady skrzydła połączona jest kr�tką żyłką poprzeczną z pniem żyłek radialnych (r2 - r5). Pień ten na kr�tkim odcinku zlewa się z żyłką m1  Pozostałe żyłki medialne przebiegają oddzielnie lub czasem żyłka m3 zlewa się przy nasadzie z żyłką cu1 . Żyłka cu2 zawsze samodzielna. Żyłka pcu cienka. Żyłki a1 i a2 przebiegają oddzielnie.

Ubarwienie skrzydeł r�żnorodne. Większość gatunk�w dostosowuje się ubarwieniem i kształtem skrzydeł do podłoża, na kt�rym przebywają podczas spoczynku, np. kory drzew albo suchych czy nadwiędniętych liści. Niekt�re gatunki z rodzaju Hemaris mają środkową część skrzydeł przeźroczystą, dzięki czemu upodobniają się do trzmieli. Jeszcze inne gatunki mają przednie skrzydła ubarwione ochronnie, za to na tylnych występują jaskrawo kolorowe elementy rysunku, kt�re demonstrowane są napastnikowi w chwilach zagrożenia, jak np. u nastroszą p�łpawika Smerinthus ocellatus. W pozie spoczynkowej skrzydła układane są dach�wkowato wzdłuż tułowia lub rozstawiane na boki. W drugim przypadku nierzadko skrzydła tylne są wysuwane przed skrzydła przednie.

Odn�ża dobrze wykształcone, przednia para zaopatrzona jest w dużą epifizę, środkowa para w jedną, tylna - w jedną lub dwie pary ostr�g. Na tylnej stronie wszystkich człon�w st�p znajdują się rzędy silnych kolc�w. Odwłok szeroki, przeważnie na końcu zaostrzony. U niekt�rych gatunk�w po bokach odwłoka oraz na jego końcu znajdują się sterczące pęczki włosk�w.

Jaja duże, kuliste, osiągają średnicę do 3mm. Chorion zazwyczaj gładki. Gąsienice walcowate, nagie. Powierzchnia osk�rka gładka lub szorstka wskutek obecności bardzo licznych drobnych brodawek. Na grzbietowej stronie 8 segmentu odwłoka znajduje się wyrostek w kształcie rogu (rys. 5, 6). U niekt�rych gatunk�w wyrostek ten zredukowany jest do niewielkiego guzka. Gąsienice mogą osiągają znaczne rozmiary, np. u zmierzchnicy trupiej gł�wki dorastają do 150 mm długości. Ubarwienie gąsienic bardzo r�żnorodne. Niekt�re z nich mają ubarwienie ochronne i trudno jest je odr�żnić od liści, inne z kolei są jaskrawo ubarwione. Te ostatnie żyją przeważnie na trujących roślinach i z tego powodu są niejadalne dla drapieżc�w. Młode gąsienice przebywają przez cały czas na roślinach, starsze, szczeg�lnie żerujące na roślinach zielnych, żerują w nocy, a w dzień schodzą z roślin i zakopują się w ziemi, co zabezpiecza je przed atakiem parazytoid�w i drapieżc�w. U wielu gatunk�w podrażnione gąsienice unoszą przednią część ciała przypominając w tej pozie postać sfinksa, stąd wywodzi się zresztą nazwa rodziny - Sphingidae . W celu przepoczwarczenia się gąsienice zakopują się w glebie, gdzie na głębokości od kilku do kilkunastu centymetr�w budują kolebkę poczwarkową. Niekt�re gatunki przepoczwarczają się w luźnym kokonie w ści�łce.

Poczwarki mniej lub bardziej krępe, 5 i 6 segmenty odwłokowe ruchomo połączone. Koniec odwloką stopniowo zwężony i zakończony kremastrem. U wielu gatunk�w ssawka zaznacza się w postaci odstającego lub przylegającego wyrostka podczas gdy u innych widoczny jest tylko jej zarys na powierzchni poczwarki. Ubarwienie poczwarek rozmaite. Najczęściej czarnobrunatne z połyskiem lub matowe. Niekt�re gatunki mają poczwarki ż�łtobrunatnc lub beżowe z deseniem w postaci drobnych czarnych zmarszczek. Czasem występują czarne linie lub plamy na jasnym tle. Poczwarka zimuje.

Motyle prowadzą w przeważającej większości nocny tryb życia, aktywne zaczynają być już o zmierzchu. Nieliczne gatunki latają w dzień, w sposobie zachowania upodabniając się do kolibr�w lub trzmieli. Pobierając pokarm motyle zawisają w powietrzu dzięki szybkim trzepocącym ruchom skrzydeł. Gatunki z uwstccznioną ssawką nie pobierają pokarmu w og�le.

Wśr�d Sphingidae znane są przypadki wydawania dźwięku, zar�wno przez motyle jak i gąsienice. Z krajowych gatunk�w motyl zmierzchnicy trupiej gł�wki wydaje wysoki piskliwy dźwięk, kt�ry jak się przypuszcza, powstaje podczas wypychania sprężonego powietrza przez ssawkę. Głos ten wydaje motyl niekiedy także jeszcze przed wyjściem z poczwarki. Gąsienica natomiast wydaje dźwięki przypominające trzask wyładowań elektrycznych. Dźwięki te powstają przy pocieraniu o siebie żuwaczek.

Zawisaki znane są z dalekich i wytrwałych wędr�wek. Dzięki tej właściwości niekt�re gatunki mają rozległe zasięgi obejmujące niekiedy kilka kontynent�w. Najlepiej znane są wędr�wki gatunk�w ze stref podzwrotnikowych i rejonu Morza Śr�dziemnego w kierunku p�łnocnym. Do takich migrant�w w Europie zaliczane są gatunki spotykane r�wnież w naszym kraju: Agrius convolvuli,  Acherontia atropos ,Daphnis neri , Macroglossum stellatarum, Hyles livornica  i Hippotion celerio. Gatunki te docierają do środkowej Skandynawii a A. atropos stwierdzono nawet za kołem podbiegunowym. Motyle przylatują do Europy Środkowej w maju i czerwcu, składają jaja, z kt�rych rozwija się kolejne pokolenie motyli pod koniec lata i jesienią. Jednakże motyle te albo odlatują z powrotem na południc albo giną bezpotomnie.

Krajowe gatunki Sphingidae występują z reguły w jednym pokoleniu. Jedynie w szczeg�lnie sprzyjające, ciepłe lata u niekt�rych gatunk�w pojawia się nieliczne drugie pokolenie.

Znaczenie gospodarcze krajowych Sphingidae jest niewielkie. Do popularnych szkodnik�w leśnych należy zawisak borowiec - Sphinx pinastri,  kt�ry przy licznym pojawić może czynić szkody w drzewostanach iglastych. Za szkodnika w pszczelarstwie uważana jest r�wnież zmierzchnica trupia gł�wka. Znane są przypadki, gdy motyl ten dostawał się do ula zwabiony zapachem miodu, nie był jednak w stanie stamtąd się wydostać i ostatecznie ginął zamurowany woskiem przez pszczoły. Z uwagi na rzadkość występowania motyla, powodowane przez niego szkody należy uznać za znikome.

Łowienie motyli w zależności od ich trybu życia może odbywać się w dzień lub wieczorem i nocą. Gatunk�w dziennych należy szukać w dni słoneczne w godzinach południowych gdy odwiedzają kwiaty w poszukiwaniu pokarmu. Do najczęściej odwiedzanych gatunk�w roślin należą: mydlnica lekarska - Saponaria officinalis L., firletka poszarpana - Lychnis floscuculi L., floks - Phlox paniculata L., wiciokrzew - Lonicera L., bez lilak - Syringa vulgaris L., budleja - Buddleia L., tytoń - Nicotiana L., petunia - Petunia hybrida hort., żmijowiec zwyczajny - Echium vulgare L., ostrzeń pospolity - Cynoglossum officinale L., szałwia łąkowa - Salvia pratensis L. Na tych samych roślinach łowi się gatunki aktywne o zmierzchu. Wskazane jest przy głębszych ciemnościach przyświecanie latarką. Dobre wyniki daje wabienie motyli do światła, szczeg�lnie chętnie przylatują one do lamp rtęciowych. Nic reagują natomiast na powszechnie stosowaną przynętę pokarmową.

Wiele gatunk�w Sphingidae można stosunkowo łatwo znaleźć w stadium gąsienicy. Niezbędna jest tu jednak znajomość roślin pokarmowych oraz odpowiednich środowisk. O obecności gąsienic świadczą poobżerane liście oraz charakterystyczne, wielkie grudki kału na ziemi poniżej miejsca żerowania. Pewne gatunki stosunkowo częściej można napotkać w stadium poczwarki niż motyla, np. poczwarki zmierzchnicy trupiej gł�wki znajdowane są nierzadko podczas wykopek ziemniak�w.